Korte schets van het Katwijks

Onder het Katwijks wordt het dialect van Katwijk aan Zee verstaan.

Het Katwijkse dialect onderscheidt zich nog altijd heel duidelijk van het Standaardnederlands en van de dialecten die in de omgeving worden gesproken. Het is een oud en oorspronkelijk dialect, dat ook in deze tijd nog door veel Katwijkers wordt gesproken.

Het Katwijks valt op door de bilabiale w. Dat is een w die met allebei de lippen wordt uitgesproken, zoals in het Engels. Deze w kwam oorspronkelijk in heel Holland voor, maar is alleen in het Katwijks bewaard gebleven. Een andere opvallende klank in het Katwijks is de ae, die klinkt als een lange è, ook wel aangeduid als de 'blatende' aa. In het woord waeter hebben we de w en de ae bij elkaar.

Het Katwijks bevat nog veel van het oude Hollands uit de zeventiende eeuw, met woorden als drijvens (voor het Nederlandse vliegensvlug) en slecht (voor effen, vlak, in evenwicht). Ook komen we nog resten uit de Middeleeuwen tegen, bijvoorbeeld de enkelvouds- en meervoudsvormen skoe en skoen (voor het Nederlandse schoen en schoenen) en tae en taen (voor teen en tenen). De oudste vormen in het Katwijks stammen uit ongeveer 800. Dat zijn vormen als regge (voor rug) of pet (voor put).

De verkleinwoordvorming in het Katwijks is opvallend. In het enkelvoud eindigt het verkleinwoord op -je en in het meervoud op -ies: huisje - huisies. Het enkelvoud komt dus overeen met het Nederlands en het meervoud met het in de omgeving gesproken Hollands.

In 1940 verscheen een grammatica van het Katwijks, De volkstaal van Katwijk aan Zee, en in 1949 het Woordenboek van de volkstaal van Katwijk aan Zee. Beide boeken zijn geschreven door G.S. Overdiep en C. Varkevisser.

In 2004 verscheen het boek Dialect en dialectverandering in Katwijk aan Zee van Leendert de Vink, waarin wordt beschreven hoe het dialect in de twintigste eeuw veranderde. Hij schreef in hetzelfde jaar  ook het handzame taalgidsje Kleine grammatica van het dialect van Katwijk aan Zee. In 2008 verscheen Een handvol rozers. Over Katwijk en het Katwijks van Jaap van der Marel. Dit boek is een sfeertekening van het leven in Katwijk aan Zee in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw.

Sinds 2005 werken Leendert de Vink en Jaap van der Marel aan het Katwijks woordenboek.